„ტექნოლოგია ცვლის ინსტრუმენტებს და არა პრინციპებს“ - ინტერვიუ პროფესორ ზაზა ცოტნიაშვილთან

დღეს, როცა ინფორმაცია უპრეცედენტო სისწრაფით ვრცელდება და ტექნოლოგიები რეალობის გაყალბების ახალ შესაძლებლობებს ქმნის, ჟურნალისტის როლი კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი ხდება.

კონფლიქტის გაშუქება მხოლოდ ფაქტების გადმოცემა არ არის - ეს არის პროფესიული პასუხისმგებლობა, რომელმაც შესაძლოა, გავლენა მოახდინოს საზოგადოებრივ განწყობებზე, დაპირისპირების დინამიკასა და ადამიანთა ცხოვრებაზე.

სწორედ ხსენებულ გამოწვევებს ეძღვნება კავკასიის საერთაშორისო უნივერსიტეტის პროფესორის, ზაზა ცოტნიაშვილის ახალი სახელმძღვანელო - „კონფლიქტების გაშუქება“. წიგნი აერთიანებს კონფლიქტის თეორიულ ასპექტებს, ჟურნალისტიკის პრაქტიკულ ინსტრუმენტებს, ეთიკის სტანდარტებსა და თანამედროვე ტექნოლოგიებთან დაკავშირებულ გამოწვევებს.

რესპონდენტის შესახებ

ზაზა ცოტნიაშვილი - მეცნიერებათა დოქტორი, კავკასიის საერთაშორისო უნივერსიტეტის სრული პროფესორი, მედიის საბაკალავრო და სამაგისტრო  პროგრამების ხელმძღვანელი. 

აკადემიური და ადმინისტრაციული გამოცდილება 30 წელს აღემატება. სხვადასხვა დროს იყო ცხინვალისა და გორის სახელმწიფო უნივერსიტეტების რექტორი. დღეს არის განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის ავტორიზაცია-აკრედიტაციისა და შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის ექსპერტი, პარლამენტის განათლებისა და მეცნიერების კომიტეტთან არსებული სამეცნიერო-საკონსულტაციო საბჭოს წევრი, გენერაციული ხელოვნური ინტელექტის ტრენერი და კონსულტანტი საქართველოს პარლამენტსა და იუსტიციის სასწავლო ცენტრში;  მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების ევროპული თანამშრომლობის (COST)-ის მმართველი კომიტეტის წევრი. 

გამოქვეყნებული აქვს 5 მონოგრაფია, 2 სახელმძღვანელო და 80-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომი, მათ შორის Scopus-ის ბაზაში ინდექსირებულ ჟურნალებში. კვლევის ძირითადი მიმართულებებია: ხელოვნური ინტელექტით მართული დეზინფორმაცია, ალგორითმული გამტარობა, ინფორმაციული ომები, კიბერკონფლიქტები და კონფლიქტის გაშუქება. არის არაერთი ადგილობრივი თუ საერთაშორისო სასწავლო-სამეცნიერო საგრანტო პროექტის გამარჯვებული.

ERASMUS+ პროგრამის ფარგლებში, მოწვეული პროფესორის სტატუსით კითხულობდა ლექციებს რომის Sapienza-ს, ვალიადოლიდის, ზალცბურგის, კაუნასისა და ვენდას უნივერსიტეტებში; 2022 წლიდან თანამშრომლობს ჩიკაგოს DePaul University-სთან, სადაც 2023 წელს ინოვაციური სწავლებისთვის Dammrich-ის ჯილდო მიიღო.  ხელმძღვანელობდა შვიდ დაცულ სადოქტორო ნაშრომს, არის ორი საერთაშორისო ჟურნალის სარედაქციო კოლეგიის წევრი და რეცენზენტი.

რა იყო მთავარი მიზეზი, რამაც გადაგაწყვეტინათ, რომ სწორედ კონფლიქტების გაშუქებაზე დაგეწერათ ეს მოცულობითი სახელმძღვანელო?

ეს წიგნი ერთ დღეში არ დაბადებულა - ის ოცდაათწლიანი გამოცდილების შედეგია. ჩემი სადოქტორო ნაშრომი სწორედ ქართულ-ოსური ურთიერთობების გაშუქებას ეხებოდა. წლების განმავლობაში ვასწავლიდი სხვადასხვა უნივერსიტეტში და ყოველთვის ერთსა და იმავე პრობლემას ვაწყდებოდი: ქართულ ენაზე არ არსებობდა სისტემური, თანამედროვე სახელმძღვანელო, რომელიც სტუდენტს ერთდროულად მისცემდა კონფლიქტის თეორიული გააზრების შესაძლებლობასა და გაშუქების პრაქტიკულ ინსტრუმენტებს. ვასწავლიდით „ჰენდაუტებით“ - თარგმნილი სტატიებით, უცხოური სახელმძღვანელოების ცალკეული თავებით. 

მეორე მიზეზი ტექნოლოგიური ხასიათისა, - ჩემი აზრით, გადამწყვეტი. ბოლო სამი-ოთხი წლის განმავლობაში ინფორმაციული გარემო რადიკალურად შეიცვალა: გენერაციულმა ხელოვნურმა ინტელექტმა დეზინფორმაციის წარმოების ღირებულება თითქმის ნულამდე დაიყვანა, ალგორითმებმა კი გადაიბარეს ის ფუნქცია, რომელსაც ადრე რედაქტორი ასრულებდა - გადაწყვეტილება, რას დაინახავს აუდიტორია და რას - არა. კონფლიქტების გაშუქებისას ეს ცვლილება ყველაზე მტკივნეულად იჩენს თავს, რადგან აქ ერთი გადაუმოწმებელი კადრის ფასი შეიძლება, ადამიანის სიცოცხლე აღმოჩნდეს.

წიგნი კონფლიქტს გააზრებულად ფართოდ განიხილავს - სოციალური, რელიგიური, პოლიტიკური, ეთნიკური და კულტურული, ტექნოლოგიური, ეკონომიკური და გარემოსდაცვითი დაპირისპირებიდან კიბერკონფლიქტამდე. აქვე გაანალიზებულია საინფორმაციო ომი, ალგორითმული გამტარობა და ვერიფიკაციის ციფრული ინსტრუმენტები.

წიგნი კავკასიის საერთაშორისო უნივერსიტეტმა გამოსცა; რედაქტორია პროფესორი ნინო ჭალაგანიძე, რეცენზენტები - ედრიან ჰედლენდი (სტირლინგის უნივერსიტეტი) და ესტრელა ალონსო დელ ბარიო (ვალიადოლიდის უნივერსიტეტი).

რა არის ყველაზე დიდი შეცდომა, რომელსაც ჟურნალისტები კონფლიქტების გაშუქებისას დღესაც უშვებენ?

ყველაზე გავრცელებული პრობლემაა, როცა ჟურნალისტი შეუმჩნევლად გადადის კონფლიქტის გაშუქებიდან მასში მონაწილეობაზე. ეს იშვიათად ხდება ცნობიერად. ის იწყება ენით - „ჩვენ“ და „ისინი“, ეპითეტები, რომლებსაც განაჩენი გამოაქვს, ემოციური მუსიკა კადრს მიღმა, სათაური, რომელიც შინაარსზე მეტს გვპირდება. სამი-ოთხი ასეთი დეტალი და რეპორტაჟი უკვე აღარ არის ინფორმაცია - ის მობილიზაციის ინსტრუმენტი ხდება.

მეორე შეცდომა - სიჩქარე ვერიფიკაციის ხარჯზე. კონფლიქტის პირველი საათები ინფორმაციული ვაკუუმია, რომელსაც ხშირად დეზინფორმაცია ავსებს. ჩვენი კვლევები აჩვენებს, რომ ხელოვნური ინტელექტით შექმნილი ვიზუალური მასალა სწორედ პირველ საათებში ვრცელდება ყველაზე ინტენსიურად - მაშინ, როცა რედაქციას არც დრო აქვს და არც ალტერნატიული წყარო. დღეს ეს ყველაზე სწრაფად მზარდი პროფესიული რისკია: ჟურნალისტი კეთილსინდისიერად აქვეყნებს კადრს, რომელიც არასდროს მომხდარა. შემდეგ კი უწევს შეცდომის გასწორება და საკუთარი რეპუტაციის აღდგენა.

მესამე შეცდომა ცრუ ბალანსია - როცა რედაქცია ორ პოზიციას თანაბარ წონას აძლევს, მტკიცებულებები კი, ცალსახად, ერთ მხარესაა. ეს ობიექტურობა კი არა, პასუხისმგებლობისგან თავის არიდებაა.

და ბოლოს, - მექანიკური სტატისტიკა. მსხვერპლთა რიცხვი მოვლენას ვერ ხსნის. თუ რეპორტაჟში არ ჩანს, რატომ დაიწყო დაპირისპირება, ვის „წისქვილზე ასხამს წყალს“ მისი გაგრძელება და რა შედეგებს იწვევს ის კონკრეტული ადამიანებისთვის, ჩვენ ვამზადებთ ომის ქრონიკას და არა მის გააზრებას.

ეს ოთხი შეცდომა ერთმანეთთანაა დაკავშირებული და საერთო ფესვი აქვს - მოუმზადებლობა. სწორედ ამიტომ მიგვაჩნია, რომ კონფლიქტის გაშუქება ჟურნალისტიკის მიმართულებით ცალკე სავალდებულო საგნად უნდა ისწავლებოდეს.

როგორ განსხვავდება კონფლიქტის გაშუქება ომის დროს და მშვიდობიან პერიოდში მიმდინარე დაძაბულობისას?

განსხვავება, უპირველესად, დროისა და რისკის განზომილებაშია. აქტიური ფაზის დროს ჟურნალისტი მუშაობს გაცილებით რთულ პირობებში: დროის, კავშირის, უსაფრთხოების, ხშირად წყაროების დეფიციტში. აქ წინა პლანზე გამოდის ფიზიკური უსაფრთხოება, ინფორმაციის სწრაფი გადამოწმება და ის პრინციპი, რომელსაც სტუდენტებს ასე ვასწავლით: გამოაქვეყნე მხოლოდ ის, რაც დადასტურებულია და ღიად თქვი, რაც არ იცი. 

მშვიდობიანი პერიოდის დაძაბულობა სულ სხვა პროფესიულ უნარებს მოითხოვს. აქ, ერთი შეხედვით, არაფერი „ხდება“ იმ გაგებით, როგორც ეს ტელევიზიას ესმის: არსებობს სტრუქტურული პრობლემები, ეკონომიკური და სოციალური ბზარები, ისტორიული ტრავმა, ენობრივი და საგანმანათლებლო ბარიერები. ეს არ არის ეფექტური კადრი, ამიტომ რედაქციები მას ხშირად უგულებელყოფენ - სწორედ ეს არის ის ეტაპი, როცა ჟურნალისტიკას რეალურად შეუძლია ესკალაციის პრევენცია. მე ამას ადრეული გაფრთხილების ფუნქციას ვუწოდებ და მიმაჩნია, რომ სწორედ აქ იზომება მედიის სიმწიფე. სწორედ ამიტომ დავუთმეთ წიგნში ცალკე თავები სოციალურ, ეკონომიკურ და გარემოსდაცვით კონფლიქტებს - იმას, რასაც არც ფრონტი აქვს და არც სამხედრო ქრონიკა, მაგრამ საზოგადოებას არანაკლებ ხლეჩს. თუნდაც თაობათა შორის დაპირისპირება, რომელსაც შესავალშივე ვეხებით, ამის ნათელი მაგალითია.

ციფრულმა გარემომ ეს განსხვავება ნაწილობრივ წაშალა. სოციალური ქსელების რეკომენდაციული ალგორითმები დაძაბულობის ლატენტურ ფაზაშიც აქტიურად მუშაობს: ისინი უპირატესობას ანიჭებენ ემოციურად პოლარიზებულ შინაარსს, რადგან ის მეტ ჩართულობას აჩენს. შედეგად, ფორმალურად მშვიდობიან პერიოდშიც ინფორმაციული ველი უკვე კონფლიქტურ ლოგიკაზეა აწყობილი. სწორედ ამ პროცესებს ვიკვლევთ COST-ის „DepolarisingEU“-ს ფარგლებში.

ამიტომ დღეს ჟურნალისტს ორივე კომპეტენცია სჭირდება: საველე მუშაობის უნარიც და ალგორითმული გარემოს გაგებაც - ცოდნა, როგორ ვრცელდება მისი მასალა მას შემდეგ, რაც გამოქვეყნდება. ჩვენი დაკვირვებით, სწორედ ეს მეორე უნარი აკლიათ დღეს ყველაზე მეტად როგორც პრაქტიკოს, ისე სტუდენტ ჟურნალისტებს. 

რა როლი აქვს ემოციას კონფლიქტის გაშუქებაში - ვალდებულება, აქტიურობა თუ კონტროლი?

ემოციის გარეშე კონფლიქტის გაშუქება შეუძლებელია, მაგრამ ემოცია არ არის მიზანი - ის საშუალებაა. ემოცია აუცილებელია, მაგრამ საჭიროებს კონტროლს.

თუ რეპორტაჟში ადამიანური ტკივილი საერთოდ არ ჩანს, აუდიტორია მოვლენას სტატისტიკად აღიქვამს და თანაგრძნობის უნარს კარგავს. მეორე მხრივ, თუ ჟურნალისტი საკუთარი ემოციის გამტარად იქცევა, ის ერთდროულად ვერ დაინახავს ორივე მხარის ტკივილს. ეს დისტანცია გულგრილობა არ არის, ეს პროფესიული სიფხიზლეა.

ტექნიკურად ეს განსხვავება მარტივია: ჩვენ ვაჩვენებთ ემოციას, მაგრამ არ ვამატებთ. კადრი, სადაც ადამიანი ტირის, არ საჭიროებს არც მუსიკას, არც შენელებულ გადაღებას, არც ეპითეტებს. როგორც კი ამ საშუალებებს ვამატებთ, ჩვენ უკვე აუდიტორიის განწყობას ვამუშავებთ, ნაცვლად ინფორმაციის მიწოდებისა. სტუდენტებს ხშირად ვეუბნებით: თუ სიუჟეტს ხმა ჩამოაშორეთ და ის მაინც ყველაფერს ამბობს - თქვენ სწორად იმუშავეთ.

ხელოვნური ინტელექტის ეპოქაში ეს საკითხი კიდევ უფრო მწვავე გახდა. თანამედროვე გენერაციული სისტემები საშუალებას იძლევა, დამზადდეს ემოციურად უზადო, ტექნიკურად სრულყოფილი ვიზუალი, რომელსაც რეალობასთან კავშირი არ აქვს. დეზინფორმაცია დღეს არა არგუმენტს, არამედ პირდაპირ ემოციას უტევს, რადგან ემოციური რეაქცია გადამოწმებას ასწრებს. სწორედ ამიტომ ვასწავლით, რომ ძლიერი ემოციური რეაქცია ჩვენს პროფესიაში საეჭვოობის სიგნალი უნდა იყოს: რაც უფრო მეტად გვინდა მასალის მყისიერი გაზიარება, მით უფრო აუცილებელია მისი გადამოწმება. ეს წესი დღეს არა მხოლოდ ჟურნალისტს, არამედ ინფორმაციის ყველა მომხმარებელს ეხება, სწორედ ეს გახდა მედიაწიგნიერების რეალური ამოცანა.

როგორ უნდა განსაზღვროს ჟურნალისტმა, როდის არის ის „მოვლენის მოწმე“ და როდის - უკვე მისი მონაწილე?

ეს ზღვარი უფრო ვიწროა, ვიდრე ჩვეულებრივ გვგონია და მისი ამოცნობა მხოლოდ თვითრეფლექსიით შეიძლება. სტუდენტებს რამდენიმე საკონტროლო კითხვას ვასწავლით, რომლებიც გამოქვეყნებამდე უნდა დაისვას.

პირველი: ვის სჭირდება, რომ ეს კონკრეტული მასალა ახლა გამოქვეყნდეს? თუ პასუხი არის „აუდიტორიას, რომ გაიგოს, რა ხდება“ - თქვენ მოწმე ხართ. თუ პასუხია „ერთ-ერთ მხარეს, რომ პოზიცია გაიმყაროს“ - თქვენ უკვე რესურსი ხართ.

მეორე: საიდან მივიღე ინფორმაცია და რა მიზნით გადმომცეს? კონფლიქტში არავინ გიზიარებთ მასალას უანგაროდ. ეს არ ნიშნავს, რომ ის არ უნდა გამოქვეყნდეს, მაგრამ მკითხველს უნდა უთხრა, ვინ არის წყარო და რა ინტერესი აქვს. გამჟღავნებული ინტერესი მასალას აღარ აქცევს პროპაგანდად.

მესამე: შევცვალე თუ არა მოვლენის მსვლელობა? კამერის შემოსვლა თავად ცვლის ქცევას; თუ სცენა ჩვენთვის თამაშდება, ჩვენ უკვე მონაწილენი ვართ, თუნდაც ერთი სიტყვა არ გვქონდეს ნათქვამი.

ციფრულმა გარემომ ამას ახალი განზომილება შემატა - მონაწილეობა შეიძლება იყოს ალგორითმული. როცა ჟურნალისტი გადაუმოწმებელ, მაგრამ ეფექტურ კადრს აზიარებს, ის საკუთარი პროფესიული ავტორიტეტით ამ კონტენტს პლატფორმის ალგორითმისთვის სანდოობის სიგნალს აძლევს და მის გავრცელებას აჩქარებს. ფორმალურად ის მხოლოდ „აზიარებს“, ფაქტობრივად კი - ავრცელებს, ხშირად ათასჯერ უფრო ფართოდ, ვიდრე თავად წყარო შეძლებდა.

ამდენად, დღეს მოწმის პოზიციის შენარჩუნება უფრო მეტ დისციპლინას მოითხოვს, ვიდრე ოდესმე: არა მხოლოდ იმის კონტროლს, რასაც წერ, არამედ იმისაც, რასაც ავრცელებ. კიდევ ერთი: ჟურნალისტს, რომელიც ამ კითხვებს საკუთარ თავს რეგულარულად უსვამს, ბევრად ნაკლები შანსი აქვს, უნებლიედ იქცეს ინფორმაციული კამპანიის ნაწილად.

რა მეთოდებს სთავაზობთ ჟურნალისტებს, რომ თავიდან აიცილონ პროპაგანდის ხაფანგი კონფლიქტის გაშუქებისას?

სახელმძღვანელოში ამას ცალკე ბლოკი ეთმობა, რადგან პროპაგანდის ამოცნობა ხშირად ინტუიციის და არა მეთოდის საკითხად რჩება. მე პირიქით ვფიქრობ: ეს პროცედურაა, რომელიც სწავლებადია.

პირველი - წყაროების ტრიანგულაცია. არცერთი მნიშვნელოვანი მტკიცება არ უნდა გამოქვეყნდეს, სანამ მას სამი დამოუკიდებელი და ერთმანეთისგან განსხვავებული ტიპის წყარო არ დაადასტურებს: ადამიანური წყარო, დოკუმენტი და ტექნიკური მტკიცებულება.

მეორე - პირველად წყარომდე ჩაღრმავება. თუ ინფორმაცია მედიიდან მედიაში გადადის, საჭიროა მისი საწყისი წერტილის მიგნება. ხშირად აღმოჩნდება ხოლმე, რომ ათი გამოცემა ერთსა და იმავე გადაუმოწმებელ პოსტს ეყრდნობა, ხოლო ციტირების ჯაჭვი სანდოობის ილუზიას ქმნის.

მესამე - ღია წყაროებზე დაფუძნებული ვერიფიკაცია (OSINT): გამოსახულების საპირისპირო ძიება, გეოლოკაცია, ჩრდილებისა და ამინდის მონაცემების შედარება, მეტამონაცემების ანალიზი. წიგნში ეს ნაბიჯ-ნაბიჯაა აღწერილი და ილუსტრირებულია ჯგუფ Bellingcat-ისა და მისი დამფუძნებლის, ელიოტ ჰიგინსის, გამოცდილებით - სწორედ ღია წყაროების ანალიზმა მისცა მათ საშუალება, დაედასტურებინათ ისეთი ფაქტები, რომელთა ოფიციალური დადასტურებაც წლებს მოითხოვდა.

მეოთხე - ხელოვნური ინტელექტის ორმაგი როლის გაცნობიერება. იგივე ტექნოლოგია, რომელიც სინთეზურ კონტენტს აწარმოებს, გვეხმარება მის აღმოჩენაშიც: დიდი მოცულობის მონაცემების ანალიზში, ერთგვაროვანი ნარატივების ქსელური გავრცელების დაფიქსირებაში, კოორდინირებული აქტივობის ამოცნობაში. მაგრამ დეტექტორი უტყუარი არ არის, ის ალბათობას განსაზღვრავს და არა განაჩენს. ამიტომ წესი ასეთია: ალგორითმი გზას გვიჩვენებს, გადაწყვეტილებას კი ადამიანი იღებს.

და ბოლოს - გამჭვირვალობა. თუ რაიმეს ვერ ვამოწმებთ, ამას მკითხველს პირდაპირ ვეუბნებით. ფაქტის აღიარებული არცოდნა უფრო ძლიერი პროფესიული პოზიციაა, ვიდრე - თავდაჯერებული ვარაუდი. ამ ხუთ მეთოდს ერთი საერთო აზრი აქვს: პროპაგანდას მხოლოდ სისტემური სწორი ქმედება დაუპირისპირდება, რომელიც რედაქციაში ყოველდღიურ ჩვევად არის ქცეული.

როგორ უნდა გააშუქოს ჟურნალისტმა კონფლიქტი ისე, რომ ორივე მხარის პოზიცია იყოს წარმოდგენილი, მაგრამ არ დაკარგოს მკაფიო პოზიცია ფაქტების მიმართ?

აქ პრინციპულად მნიშვნელოვანია ორი ცნების გამიჯვნა: ბალანსი პოზიციებში და ეკვივალენტობა ფაქტებში. პირველი პროფესიული ვალდებულებაა, მეორე - პროფესიული შეცდომა.

ბალანსი ნიშნავს, რომ ორივე მხარეს უნდა მიეცეს საკუთარი ხედვის, არგუმენტისა და მოტივაციის ახსნის შესაძლებლობა, თანაბარი პატივისცემით და თანაბარი ხარისხის კითხვებით. მკითხველმა უნდა გაიგოს, რატომ ფიქრობს მეორე მხარე ისე, როგორც ფიქრობს. ეს არ ნიშნავს, რომ ჩვენ მას ვეთანხმებით, არამედ აუდიტორიას სრულ სურათს ვთავაზობთ.

ეკვივალენტობა კი სულ სხვა რამეა: ეს არის სიტუაცია, როცა დადასტურებულ ფაქტსა და მის უარყოფას ერთნაირ წონას ვაძლევთ „ობიექტურობის“ სახელით. თუ დოკუმენტები, თანამგზავრული სურათები და ათი მოწმე ერთს ამბობს, ხოლო ერთი განცხადება - საპირისპიროს, მათი გვერდიგვერდ, თანაბარ პირობებში დაყენება მკითხველის შეცდომაში შეყვანაა.

პრაქტიკული გამოსავალი მარტივია: ფაქტი მტკიცებულებით მოწმდება, პოზიცია კი ციტირდება. ჩვენ ვწერთ - „მხარე ამტკიცებს, რომ...“ და აქვე ვამატებთ, რას აჩვენებს დამოუკიდებელი მტკიცებულებები. ეს ერთდროულად ინარჩუნებს ბალანსსაც და სიზუსტესაც და მკითხველს საკუთარი დასკვნის გამოტანის შესაძლებლობას აძლევს.

ციფრულ გარემოში ეს განსაკუთრებით რთულია, რადგან რეკომენდაციული ალგორითმები დაპირისპირებულ ჩარჩოს აჯილდოებენ: მასალა, რომელიც ორ პოზიციას ერთმანეთს კონფრონტაციულად უპირისპირებს, უფრო ფართოდ ვრცელდება, ვიდრე ის, რომელიც მტკიცებულებას მშვიდად განმარტავს. ჟურნალისტმა ეს უნდა იცოდეს და გაუძლოს ცდუნებას - ტექსტი პლატფორმის ლოგიკას კი არ მოარგოს, არამედ ფაქტის ლოგიკას. მოკლედ რომ შევაჯამო: ბალანსი პოზიციების მიმართ, სიმკაცრე ფაქტების მიმართ. ეს ორი ერთმანეთს არ ეწინააღმდეგება, პირიქით, სწორედ მათი ერთობლიობა ქმნის იმას, რასაც ჩვენ პროფესიულ ობიექტურობას ვუწოდებთ.

რა ადგილი უჭირავს ადამიანურ ისტორიებს კონფლიქტის გაშუქებაში და როდის იქცევა ის მანიპულაციად?

ადამიანური ისტორია კონფლიქტის გაშუქების ყველაზე ძლიერი ინსტრუმენტია, რადგან ის აბსტრაქტულ მოვლენას გასაგებ მასშტაბში აქცევს. მილიონობით ადამიანის მდგომარეობა სტატისტიკაა; ერთი ოჯახის ისტორია კი გამოცდილებაა, რომელსაც მკითხველი საკუთარ თავზე მოირგებს. სწორედ ამიტომ არის ის ასევე ყველაზე ადვილად ბოროტად გამოსაყენებელი ინსტრუმენტი.

ზღვარს სამი კრიტერიუმი განსაზღვრავს. 

პირველი - ინფორმირებული თანხმობა. ადამიანმა უნდა იცოდეს, სად და რა კონტექსტში გამოქვეყნდება მისი ისტორია და რა შედეგები შეიძლება მოჰყვეს ამას მისი და მისი ახლობლების უსაფრთხოებისთვის. 

მეორე - კონტექსტი. თუ ისტორია ისეა მოთხრობილი, რომ მისგან ამოღებულია ყველა გარემოება, რომელიც სურათს ართულებს, ჩვენ უკვე მაგალითს კი არა, ილუსტრაციას ვქმნით წინასწარ არჩეული თეზისისთვის. ეს არის ის წერტილი, სადაც ჟურნალისტიკა პროპაგანდად გარდაიქმნება.

მესამე - ღირსება. ადამიანი არ არის საკუთარი ტკივილის დემონსტრაციის საშუალება. თუ კადრიდან შესაძლებელია მისი ამოღება და სხვა ადამიანით ჩანაცვლება ისე, რომ არაფერი შეიცვალოს, ეს იმას ნიშნავს, რომ ჩვენ ის უკვე ფუნქციად ვაქციეთ.

დღეს ამას ახალი საფრთხე დაემატა: გენერაციული ტექნოლოგიები საშუალებას იძლევა, შეიქმნას სრულიად სინთეზური „მოწმე“ - სახე, ხმა, ბიოგრაფია და ისტორია, რომელიც არასდროს არსებულა. ჩვენს კვლევებში ასეთი შემთხვევები უკვე დაფიქსირებულია. ამიტომ ადამიანური ისტორიის ვერიფიკაცია დღეს ისეთივე მკაცრი უნდა იყოს, როგორც ოფიციალური განცხადებისა: უნდა ვიცოდეთ, ვინ არის ეს ადამიანი, ვინ მოგვაწოდა მისი ისტორია და შესაძლებელია თუ არა დამოუკიდებლად დადასტურება. ერთი გამოგონილი „მოწმე“ საკმარისია იმისთვის, რომ ეჭვქვეშ დადგეს ათი რეალური ადამიანის ჩვენება.

როგორ იცვლება კონფლიქტის გაშუქების ეთიკა სოციალური ქსელებისა და მოქალაქე-ჟურნალისტიკის ეპოქაში?

ეთიკის პრინციპები არ იცვლება - იცვლება მათი გამოყენების პირობები, და ეს ცვლილება ფუნდამენტურია.

პირველი: მონოპოლია დაირღვა. კონფლიქტის ზონიდან პირველი კადრი დღეს თითქმის ყოველთვის მოქალაქეს ეკუთვნის და არა რედაქციას. ეს ინფორმაციულად სასიკეთოა, მაგრამ პროფესიულ ტვირთს ზრდის: ჩვენ ვხდებით არა იმდენად მწარმოებელი, რამდენადაც გადამმოწმებელი. მოქალაქის მიერ გადაღებული მასალა ისეთივე მკაცრი ვერიფიკაციის საგანია, როგორც ნებისმიერი სხვა წყარო, ხშირად უფრო მკაცრისაც, რადგან მისი ავტორი, როგორც წესი, თავად არის კონფლიქტის მონაწილე ან დაზარალებული.

მეორე: გაჩნდა უსაფრთხოების ახალი განზომილება. სოციალურ ქსელში გამოქვეყნებული ფოტო ატარებს გეოლოკაციას, სახეებს, ფორმის ნიშნებს, დეტალებს, რომლებმაც შეიძლება ადამიანი საფრთხეში ჩააგდოს. ჩვენ ვალდებული ვართ, ვიფიქროთ არა მხოლოდ იმაზე, რას ვამბობთ, არამედ იმაზეც, რას ვამჟღავნებთ.

მესამე და ყველაზე მნიშვნელოვანი: გენერაციულმა ხელოვნურმა ინტელექტმა კონტენტის წარმოება ყველასთვის ხელმისაწვდომი გახადა. ეს ნიშნავს, რომ ვიზუალური მტკიცებულების სტატუსი შეიცვალა - ფოტო თავისთავად აღარ არის მტკიცებულება, ის მხოლოდ მინიშნებაა, რომელიც დამოწმებას საჭიროებს. სწორედ ამიტომ ვითარდება საერთაშორისო დონეზე კონტენტის წარმომავლობის დადასტურებისა და ნიშანდების სტანდარტები, რომლებზეც სახელმძღვანელოშიც ვსაუბრობთ.

ამდენად, სიჩქარემ დაკარგა კონკურენტული უპირატესობის ფუნქცია. დღეს რედაქციის მთავარი აქტივი სანდოობაა. ვინც ერთი საათით გვიან, მაგრამ სწორად გამოაქვეყნებს, გრძელვადიანად უფრო მეტს მოიგებს, ვიდრე ის, ვინც პირველი იყო და შემდეგ უარყოფა და დაზუსტება მოუწია. ეთიკა, ამ გაგებით, დღეს უკვე არა მხოლოდ მორალური, არამედ სრულიად პრაგმატული კატეგორიაა - ის რედაქციის მთავარ კონკურენტულ რესურსად იქცა.

რა რჩევას მისცემდით ახალგაზრდა ჟურნალისტს, რომელიც პირველად მიდის კონფლიქტის ზონაში?

პირველი და უმთავრესი: არცერთი მასალა არ ღირს სიცოცხლედ. ეს ბანალურად ჟღერს, ვიდრე ადგილზე არ აღმოჩნდები, სადაც ყველა სტიმული, პროფესიული ამბიცია, რედაქციის მოლოდინი, კონკურენცია საპირისპიროდ მუშაობს.

მეორე - მომზადება. საველე უსაფრთხოების ტრენინგი, პირველადი დახმარების უნარები, დაზღვევა, დამცავი აღჭურვილობა: ეს არა ფორმალობა, არამედ პროფესიული მინიმუმია. ამას ემატება კონტექსტის მომზადება: ისტორია, ადგილობრივი ენა თუნდაც საბაზისო დონეზე, ადმინისტრაციული და სოციალური რუკა, მთავარი მოქმედი პირები. ჟურნალისტი, რომელიც კონტექსტს არ იცნობს სამიზნეა მანიპულაციისთვის - მას ნებისმიერ ვერსიას შეაჩეჩებენ და თავადვე დარწმუნებული იქნება, რომ ექსკლუზივი მოიპოვა.

მესამე - ადგილობრივი პარტნიორები. მძღოლი, თარჯიმანი, გამცილებელი ჩვენი წასვლის შემდეგ იქ რჩებიან. მათი უსაფრთხოება ჩვენი პასუხისმგებლობაა, რომელიც რეპორტაჟის გამოქვეყნებით არ სრულდება.

მეოთხე - ციფრული ჰიგიენა: მოწყობილობის დაშიფვრა, წყაროებთან უსაფრთხო კომუნიკაცია, კადრებში იმ დეტალების გაუთვალისწინებელი ჩვენების თავიდან არიდება, რომლებმაც შეიძლება ადამიანები გაამხილოს.

მეხუთე - ტექნოლოგიასთან სწორი დამოკიდებულება. ხელოვნური ინტელექტი შესანიშნავი დამხმარეა: თარგმანში, დიდი მოცულობის დოკუმენტების დამუშავებაში, მოვლენათა ქრონოლოგიის აღდგენაში, ენობრივი შეცდომების გასწორებაში; ის ვერ იქნება ვერიფიკაციის საბოლოო ინსტანცია და ვერასდროს ჩაანაცვლებს იმას, რასაც ადგილზე ყოფნა და ადამიანთან პირისპირ საუბარი გვაძლევს.

და ბოლო რჩევა - ისაუბრეთ ნანახზე. ტრავმა პროფესიული რისკია და არა სისუსტე. ის, ვინც ამას დროულად აღიარებს და დახმარებას მიმართავს, ბევრად უფრო დიდხანს რჩება პროფესიაში. ჩვენც, უნივერსიტეტებში, ვალდებული ვართ, ეს თემა სასწავლო პროცესის ნაწილად ვაქციოთ და არა კულუარულ საუბრად.

რომელ თავს ან თავებს მიიჩნევთ სახელმძღვანელოში ყველაზე მნიშვნელოვნად და რატომ?

ავტორისთვის ეს ყოველთვის რთული კითხვაა, რადგან წიგნის ცამეტი თავი ერთმანეთს ამზადებს. მაგრამ სამს მაინც გამოვყოფდი.

პირველი - თავი I. „კონფლიქტის ლოგიკა და მისი რეპრეზენტაცია მედიაში“. ის მთელი წიგნის საძირკველია: სანამ ჟურნალისტი დაპირისპირების შინაგან ლოგიკას, მის ფაზებს, მონაწილეებს, ესკალაციისა და დეესკალაციის მექანიზმებს არ გაიაზრებს, ყველა შემდგომი ტექნიკური უნარი ფორმალური რჩება.

მეორე - თავი X. „კიბერკონფლიქტები და საინფორმაციო ომი“. სწორედ აქ არის თავმოყრილი ის, რასაც ჩვენი საუბრის დიდი ნაწილი ეხებოდა: დეზინფორმაცია, ტროლების ფაბრიკები, ალგორითმული მანიპულაცია, ხელოვნური ინტელექტი და ღია წყაროებზე დაფუძნებული გამოძიება. ეს თავი ყველაზე ხშირად ითხოვდა განახლებას; მასალა თითქმის ყოველთვიურად იცვლებოდა.

მესამე - თავი XII. „კონფლიქტების გაშუქების ეთიკა და სტანდარტები“, რომელსაც წიგნის ხერხემალს ვუწოდებდი. კონფლიქტში ეთიკა არ არის დამატებითი, „ლამაზი“ განზომილება - ის განსაზღვრავს, გაღრმავდება თუ არა დაპირისპირება. ტექნიკური უნარები რამდენიმე თვეში ისწავლება, ეთიკური მსჯელობის უნარი კი წლებს მოითხოვს. აქვეა ჟურნალისტის უსაფრთხოებისა და ტრავმისადმი მგრძნობიარე მუშაობის საკითხები, რომლებიც ქართულ სასწავლო ლიტერატურაში თითქმის არ იყო წარმოდგენილი.

დასასრულ, ცალკე აღვნიშნავდი მეცამეტე თავს - „კონფლიქტების გაშუქების ინოვაციური ფორმატები“ - რომელიც სტუდენტს უჩვენებს, რომ პასუხისმგებლიანი გაშუქება მოძველებულ ფორმას არ ნიშნავს: მონაცემთა ჟურნალისტიკა, ინტერაქტიური და მულტიმედიური თხრობა ისეთივე ეთიკურ სიმკაცრეს უნდა ექვემდებარებოდეს, როგორც - კლასიკური რეპორტაჟი.

რა არის ის მთავარი გზავნილი, რომელიც გინდათ, რომ ამ წიგნის წაკითხვის შემდეგ ჟურნალისტს დარჩეს?

მთავარ გზავნილს ერთი წინადადებით ასე ჩამოვაყალიბებდი: კონფლიქტის გაშუქება უდიდეს პროფესიონალიზმსა და პასუხისმგებლობას უნდა ეყრდნობოდეს.

მინდა, რომ წიგნის დახურვის შემდეგ ჟურნალისტს სამი რამ სამუდამოდ დაამახსოვრდეს.

პირველი: ის, რასაც ჩვენ ვწერთ, თავად ხდება კონფლიქტის ნაწილი. ჩვენ არ ვდგავართ მოვლენის გარეთ. სიტყვის, კადრის, სათაურის შერჩევა გავლენას ახდენს იმაზე, როგორ დაინახავს ათასობით ადამიანი მეორე მხარეს. ეს არ ნიშნავს ავტოცენზურას - ეს ნიშნავს გაცნობიერებულ არჩევანსა და მზაობას, პასუხი აგო ამ არჩევანზე.

მეორე: ტექნოლოგია ცვლის ინსტრუმენტებს, არა - პრინციპებს. გენერაციულმა ხელოვნურმა ინტელექტმა შეცვალა დეზინფორმაციის მასშტაბი, სიჩქარე და ხარისხი, მაგრამ არ შეუცვლია პასუხი მთავარ კითხვაზე: „საიდან ვიცი, რომ ეს სიმართლეა?“ სწორედ ამიტომ ვასწავლით სტუდენტებს ერთდროულად ალგორითმებთან მუშაობასაც და კლასიკურ ვერიფიკაციასაც - ეს ორი ერთმანეთს ავსებს. ჩვენი პროფესიის ღირებულება არის ის, რასაც მანქანა ვერ აკეთებს (ყოველ შემთხვევაში, ამ ეტაპზე): არჩევანის გაკეთება და პასუხისმგებლობის აღება.

მესამე: ჟურნალისტიკის მიზანი კონფლიქტში გამარჯვება არ არის. ერთ-ერთმა რეცენზენტმა სახელმძღვანელოს „მშვიდობის პერსპექტივით დაწერილი წიგნი“ უწოდა, რაც ზუსტად გამოხატავს იმას, რისკენაც ვისწრაფოდი. ჩვენი ამოცანაა, ადამიანებმა გაიგონ, რა ხდება და რატომ, რადგან მხოლოდ გააზრებულ პრობლემას აქვს გადაწყვეტის შანსი. ჩვენი ამოცანა არც ერთი მხარის დამარცხებაა და არც კონფლიქტის დამალვა, არამედ იმის ჩვენება, რა დგას მის უკან.

საუბრის ბოლოს, - ჩვენმა რესპონდენტმა, პროფესორმა ზაზა ცოტნიაშვილმა სახელმძღვანელოს დანიშნულებაზე კიდევ ერთხელ გაამახვილა ყურადღება და აღნიშნა, რომ თუკი წიგნის წაკითხვის შემდეგ ერთი ჟურნალისტი მაინც შეჩერდება მასალის გამოქვეყნებამდე და კიდევ ერთხელ გადაამოწმებს ფაქტს, ან ერთი სტუდენტი მაინც სხვაგვარად შეხედავს პროფესიას, რომელსაც ირჩევს, მაშინ ეს შრომა ამად ღირდა.